طراحی و معماری مهدکودک

چگونه می توان براساس علوم رفتاری کودک ونظرشخصی اوبه الگویی ازطراحی مهدکودک دست یافت بطوریکه درون وبرون بنا بگونه ای درهم آمیخته شوند که:

الف . کودک در آن قادربه ارضای بسیاری ازنیازهای خود. کشف نادانستنیها و کنجکاوی جهت آن. ابتکار.خلاقیت.یادگیری تجربی و ... باشد.

ب . کودک در آن مرزی بین درون و بیرون احساس نکند.آزاد ورهادراین فضای متصل حرکت کند واحساس رهاشدن وبی انتهابودن فضاروحش راپروازدهد.

تلاش مکن که کودک را پیش از پیری پیر کنی.او را خرد نکن این همان چیزیست که اکنون در دنیا شاهد آنیم.کهنسالان بر کودکان مسلطند و می خواهند آنان را زودتر اززمانیکه طبیعت مقدر داشته از دوران کودکی بیرون بکشند.انان می کشندو خرد می کنند. کودک کودکی را برای همیشه ازکف می نهد.
اوشو

 

کودکان اعضای کوچک ولطیف جامعه می باشند و قابلیت تاثیرگذاری بر شکل گیری محیطشان را با بیان تمایلات و نیازهای خود دارند،اما دراین امر مهم به معماران معمارانی آشنا به علوم رفتاری کودک احتیاج دارند.واقعیت مهمی که در جامعه امروز ایران با آن روبرو هستیم و تهدیدی جدی برای آیندگان بشمار می رود، اهمیت ندادن و یا بعبارتی دیگر ناچیز شمردن کودکان و جهان کوچک آنها، بخصوص رابطه نزدیکشان با طبیعت و فضای سبز می باشد.
اکثر خانواده ها قبل از ورود فرزندان خود به دبستان و جهت ارتقائ سطح ارتباطات جمعی،آنهارا به مراکز پیش دبستانی و مهدکودکها می فرستند که این امری مثبت تلقی می شود.
اما آنچه نگران کننده می باشد، جدی نگرفتن رابطه انسان و محیط طبیعی و درضمن تفکیک
ناعادلانه آندوست. امروزه مکانهایی که به این قصد بنا شده اند،انگشت شمارند.اکثر این مکانها ساختمانهایی هستند که تغییر کاربری یافته اند.
با این تفاسیر وجود چنین مکانهایی در امکانات مورد نیاز کودکان ،فضاهای متنوعی که نیازمندند، نورگیری ، تهویه، محوطه باز و فضای سبز اثرات سوئی دارد.طبیعت یک کامل کننده و متمم ضروری برای محیط ساخته شده دست بشر محسوب می شود. عناصر طبیعت،آب،باد،نور،آسمان،معماری ای راکه ازتفکرات بصری سربرآورده است.به سطح زمین وواقعیت درمی آورندوزندگی انسان- ساخت رادردرون آن بیدارمی سازند.زندگی انسانی قصد مقابله باطبیعت راندارد ودرپی مهارکردن آن نیست،بلکه درعوض برآن است که به همنوایی طبیعی با طبیعت برسد تا با آن یگانه گردد.این نوع حس مندی فرهنگی راشکل می دهد که مرز فیزیکی بین محیط مصنوع و طبیعت پیرامون راازاهمیت می اندازدودرعوض آستانه ای معنوی رابوجود می آورد.این آستانه که درعین حال حائل محل سکونت انسان ازطبیعت است،طبیعت رانیز به درون می کشاند.
آمیختگی یا ترکیب با بافت زیست محیطی امری غیرقابل اجتناب بوده است ،بخصوص درصورتیکه این مکان متعلق به کودک باشد. میان درون و برون هیچ مرزروشنی وجود ندارد،اما اینها نفوذی یکجانبه نسبت به یکدیگردارند.وقتی که آب،باد،نور،باران ودیگرعناصر طبیعت دردرون معماری تجرید می یابند،معماری تبدیل به مکانی می شود که مردم درآن حضورطبیعت راآشکارا حس می کنند.
در موردکودکان این امر بااهمیت بیشتری نمودمی یابدآنان در مرحله سنی قراردارند که ازطریق ارتباط بصری مستقیم بااشیا ومحیط پیرامون خود قادربه کشف بیشتروبهترمحیط می باشند.طبیعت درنظرآنان گنجینه ای عظیم ازتمامی اشیاواحجامی می باشدکه شکل دهنده تصورات وتخیلات آنان می تواندباشد.نزدیکی وارتباط مداوم وتنگاتنگ آنها باطبیعت پیرامون ،قوه تخیل و ابتکارآنان راشکوفاکرده وبه آنان درکشف محیط اطراف،آنهم تحت شرایط آرمانی کمک شایان توجهی می کند.
ذهن کنجکاو .پویا وخلاق کودکان معمولا خالق دنیاهایی گوناگون درعالم خیال میباشد.کودکان گاهی اوقات باسیر دردنیای ذهنی خود بازی می کنند،زندگی می کنندوحتی بخواب می روند.کشف این دنیاهای خیالی ورساندن آن به عرصه ظهور ،به کودکان اجازه حضورواقعی درآن وشکوفانمودن هرچه بیشتروبهتراستعدادهایشان رامی دهد.
بنابراین ضروریست در طراحی فضای مهدکودک به تاثیر طبیعت بر کودکان و انواع فضاسازی و خلق دنیاهای گوناگون برای کودکان با استفاده از این موهبت الهی نگاهی داشته باشیم،
چراکه هنر ما انسانها زاده طبیعت است . همانطور که رامبراند نیز اشاره می کند، \"نقاشی نوه طبیعت است .نقاشی ارتباط با خداوند است .\" بنابراین طبیعت خود خداست و اگر انسان از کودکی با طبیعت همراه باشد و بدان خو بگیرد ،.بیش از پیش به خدای خویش نزدیک خواهد شد .
پس از بحث پیرامون کودک و طبیعت باید به بررسی فضا از دیدگاه وی پرداخت . چرا که بگفته پیکاسو \"هر انسانی در هنگام کودکی هنرمند است ،مشکل این است که چه کنیم تا در بزرگسالی نیز هنرمند باقی بماند.\" بررسی فضاها از دیدگاه کودکان و بازگویی علایق،جذابیت و زشتی های فضا از دید آنها،به طراح کمک خواهد کرد که محیطی صمیمانه جهت جذب کودک به این مراکز بوجود آورد.
در وهله اول،هدف ایجاد حس تعلق نسبت به محیط مهدکودک است . تاکید بر شوق انگیز بودن محیط و ایجاد شرایط لازم برای پیوند عاطفی میان کودکان در مهدکودک،گسترش روابط اجتماعی آنان و ایجاد محیطی بانشاط، مستلزم توجه به نقطه نظرات کودکان و همچنین ضوابط و استانداردهای کمی وکیفی مربوط به فضا می باشد .ازاینرو کودکان قبل از یادگیری .به محیط علاقه مند میشوند و احساس می کنند از اینکه در چنین جایی هستند ، خوشحالند.

از آنجا که معماری یک فرایند فرهنگی بسیار تاثیر گذار بر ذهنیت جوامع بشری است , پیچیده گیهای منحصر به فردی دارد. این پیچیده گیها در جوامعی که چالشهای تاریخی , فرهنگی زیادی پشت سر گذاشته اند , از شدت و اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.معماران که بنا به تعریف متفکران و فرهنگسازان , پیشگامان جامعه هستند , نقش ویژه ای در حرکت تمدن سازی اینگونه جوامع بعهده دارند.اگر پنداریم که معماری , خود قابلیت دگرگونی اجتماعی را دارا می باشد , با برانداختن کنش های متقابل اجتماعی و ایجاد کنش و واکنش و تعاملی صحیح و مستمر ما بین سه اصل انسان , معماری , فرهنگ خواهیم توانست با وارونه کردن فضاهای منفی قلمروئی به رشد رسیده را تعریف نمائیم.به بیان دیگر معماری نوعی دگرگونی متعالی اندیشه هاست و هنر طبیعت و هنر زائیده دست بشری تلاشی عظیم برای رسیدن به بیانی پایدار است که بتواند دغدغه های جاوید شدن و ماندگاری را پاسخ دهد.

اکنون بیش از ۱۰۰ سال است که مفهوم آموزش و پرورش در مراکز اجتماعی هنوز به عنوان سر فصلی داغ مورد بحث است.آموزش و به تبع آن فضاهای آموزشی بیشترین اثر و نقش را بر ذهنیت و تمدن سازی این گونه جوامع به عهده دارند.فضاهای آموزشی و در عمده ترین بخش آن , مدارس دوره زمانی طولانی تری از عمر انسان ها را در خود جای می دهد.هدف یاداشت حاضر یافتن کالبدی جدید برای اصلاح فرایند آموزش و پرورش می باشد.فرایندی که جهت گیری آن به سوی رشد مسئولیت پذیری , کار پربار و تداوم در امر آموزش می باشد.هر چند آموزش پرورش , سیاستگذاریهایش تا کنون نتوانسته است شرایطی فراهم کند که موجب پرورش بیش از پیش استعداد های دانش آموزان شود.

امروز واژه انسان استادآموز جای خود را به انسان خودآموز و مسئولیت پذیر داده است . از این رو الگو و روشی که بدان نیاز داریم , نگارشی جدید و بهبود یافته نسبت به الگو های قدیمی نمی باشد بلکه نیاز ,  مفهومی کاملا متفاوت از آموزش خواهد بود و البته نظریاتی فراتر از تئوری. هدف ایجاد فضائی بهینه در امر آموزش و یادگیری می باشد.ماهیت فضا های آموزشی ,لازمه سر مشقی منحصر بفرد برای پژوهش و ایجاد کنش و واکنش صحیح جهت آموزش و پرورش می باشد.به شرط آنکه تعاملی صحیح و مستمر مابین سه اصل آموزش و پرورش , دانش آموز و فضای آموزشی بر قرار باشد. 

هنر-معماری-سخن    

طراحی و معماری  مدارس امروزی , در سر تاسر دنیا بر اساس ۳ مورد , مسئولیت پذیری , کار پربار , یادگیری مادام العمر (تداوم ) انجام می گیرد. این امر در ساختن فضاهای آموزشی با عملکرد بالا , تنها بوسیله کنش در مفهوم پژوهش , مبنی بر برنامه های مراکز فراگیری و راهبردهای اجتماعی و اطلاعات کاربردی و عملی در این زمینه , میسر خواهد بود و در ادامه به اهم آن می پردازیم :

۱.طراحی اصولی  شکل کلی فضای معماری

معماری تنها هنری است که ما را در بر گرفته است و انسانها بیش از آنکه بر فضا تاثیر بگذارند , از آن تاثیر می پذیرند.از این رو شکل کلی فضای معماری اهمیتی خاص دارد.یک فضای  نا منظم و تکراری , بی نظمی و ناهنجاری را القاء می کند و یک ساختمان حجیم , قدرت و پول را به رخ می کشد.فضایی هندسی و منظم , نظم را القاء می کند.سابقآ فضای هندسی در معماری آنچنان اهمیت داشته است که مهندس باشی با بهره وری از علم هندسه و نجوم , فرای حضور معمار باشی و ناظر باشی وظیفه طراحی بسیاری از عناصر, از جمله شکل کلی فضای معماری را بعهده داشته است.روش معماران گذشته ایرانی در راستای آن بوده است تا از جذابیت فرم کاسته شود و به غنای فضا افزوده شود.

 ۲.ساختن فضای آموزشی با عملکرد بالا

 ضرورت به تفکر واداشتن کودکان در کتابخانه ها قلب یاد گیری خواهد بود.در کشورهای پیشرفته امروزی , نقش کتابخانه و نسبت و رابطه کتابخانه را با آموزش و پرورش را , از لحاظ تکنولوژی و جامعه شناسی مورد بررسی قرار دادند و سپس بر تعریف معینی از این کلمه در میان اقشار جامعه پرداخته اند و سپس صراحتآ هدف و روش های یاد گیری در کتابخانه را مورده تحلیل و ارزیابی قرار دادند. و به وضوح دریافته اند که کتابخانه ها که تنها ۵ درصد از فضای فیزیکی را اشغال میکنند , تاثیر ۱۰۰ درصد دارند و این درجه بزرگی از عملکرد است. هدف اولیه آنها ایجاد مدلی قابل اطلاق به دیگر مدارس است و نه ایجاد جعبه یا اتاق و یا قفسه ای جهت کتابها , بلکه آنها در ایجاد فضایی که در ارتباط  پیوسته میان مدرسه و کتابخانه باشد میکوشند.آنها در اولین قدم کتابخانه را از طبقه ای که در انزوا قرار گرفته بود و همچنین مطالعه را که در حاشیه قرار داشت به کلاسهای درس منتقل کردند و بدین ترتیب به مطالعه و یادگیری به عنوان دو اصل متعامل تاکید ورزیدند.

۳.ارائه آموزشهای غیر مستقیم و گروهی با ایجاد کارگاه های جنبی

معماران در بررسیهای جامعه شناختی و روانشناختی در یافتند با ایجاد کارگاه های جنبی آموزشی در کتابخانه , در زمینه های فراگیری کار با رایانه و  فراهم کردن سرگرمیها و هرآنچه در ایجاد تحولی آزادانه در رشد و تحول شخصیت کودک و شناسایی استعداد های آنها موثر می باشد , خواهند توانست فضائی فعال و پویا را ایجاد نمایند.در این چنین محیط هائی اغلب آموزشها به طورغیرمستقیم و به صورت آموزشهای گروهی به کودک داده میشود.آنچنانکه مکانهایی با چنین مشخصاتی خواهند توانست پذیرای کودکان برای فعالیتهای ذسته جمعی و گروهی باشد.بدین طریق مدرسه به عنوان محیطی جهت ایجاد کنش در دانش آموزان نسبت به مفهوم پژوهش خواهد توانست محیطی فعال , به رشد رسیده و پویا را ایجاد نمائید.

۴. ایجاد فضایی مطلوب و منطبق با شرایط جسمی و روانی دانش آموزان

 فضاهای مرتبط با فعالیت آنان باید دارای شرایط مناسب و مطلوب برای رشد فیزیکی , ذهنی , عاطفی و اجتماعی آنان باشد.تحقق این امر از طریق بکارگیری ضوابط طراحی معماری ای که منطبق با شرایط جسمی و روانی کودک باشد , امکان پذیر است.اهداف اساسی طراحی و مناسب سازی فضاهای  کودکان را می توان به ترتیب زیر برشمرد:

1  -۴محیط دلپذیر:

استادمحمد تقی جعفری در کتاب زیبایی هنر از دیدگاه اسلام می گوید: (( دلپذیری و جذابیت هر پدیده , نتیجه فرایندی است بین معیارهای وجودی فرد با عینیت واقع در محیط , که حاصل آن ایجاد تمایل و احساس وابستگی با پدیده مورد نظر است.))

 نقاشیهای کودکان نشان میدهد که کودکان در تصوراتشان , فضا را چگونه می بینند.آنها بطور دقیق و کامل ,  ( بعنوان کاربر ) فضا را قبول کرده و آن را با جزئیات در ترسیماتشان بیان می کنند , که باعث تعجب است.


۲-۴ وضوح و خوانایی : 

از دیگر شرایط دلپذیری محیط , تامین وضوح و خوانایی است.کوین لینچ می گوید : تصویری شایسته از محیط به شخص نوعی احساس امنیت می دهد.وی همچنین غرض از داشتن تصویر روشن از محیط را چنین عنوان می کند که فرد بتواند به آسانی اجزای محیط را بشناسد و آنها را در ذهن خود , در قالبی به هم پیوسته ارتباط دهد.در واقع , سامان یافتگی و امنیت روانی حاصل از این دو فرایند است که احساس  دلپذیری را در محیط ایجاد می کند.

۳-۴در نظر گرفتن فضای بازی :

بازی یکی از مهم ترین عوامل در شکوفایی و بالندگی جسم و روان کودکان است.بزرگترین بخش های بازی های انفرادی و گروهی کودکان باید در فضاهای باز صورت گیرد , زیرا این فضاها اولین مکان برخورد مستقل کودک با جهان خارج از خانه است.برنامه ریزی و طراحی زمین بازی باید پاسخگوی نیازهای کودکان و نوجوان در دوره های گوناگون رشد باشد.از دیدگاه برخی روان شناسان , ماهیت دوران کودکی , بازی و اکتشاف است.اما این دو فعالیت باید در محیطی امن صورت گیرد که این کار با تمهیداتی در طراحی فضاها امکان پذیر خواهد بود.محیط خارجی به طور طبیعی تحریکات حسی را ایجاد می کند.کودکان محیط پیرامون خود را با جزئیات درک می کنند.رنگ ها , بافت ها , شکل هل و در نهایت طرح زمین بازی , کودک را برای ایجاد ارتباط با محیط و فراگیری بیشتر ترغیب می کند.


۴-۴تنوع :

تنوع و غنی بودن محیط , که تمرینی در جهت کاربرد و حواس گوناگون مانند بینایی , شنوایی , و لامسه است و از این طریق ایجاد تنوع در رنگ , صدا , بافت و....تامین می شود.


۵-۴مشخص کردن محدوده ها به وسیله کف سازی :

 کفسازی مشخص , روش موثری برای تعیین یا ایجاد ارتباط بین سطوح مختلف یک سایت است.مثلآ یک محوطه ورودی برخوردار از نوع کفسازی , که متشکل از الگوی خاص و مصالح معینی باشد , به فضاهایی که در تقابل این محوطه قرار می گیرند وحدت و هویت خواهد بخشید و در ایجاد احساس قلمرو در کودکان سهیم خواهد شد.در ضمن بر میزان تنوع و مطلوبیت بصری محیط نیز خواهد افزود.

۶-۴طراحی جزئیات فضاها با توجه به الگوهای رفتاری کودکان : 

لازم است شعاع حرکت و حیطه طبیعی تحرک گروه های مختلف سنی بررسی شود و طراحی جزئیات فضاها متناسب با توانایی های جسمی و ویژگیهای روانی و هماهنگ با الگوهای حرکتی و رفتاری آنان طراحی شود.

۷-۴ایجاد حس کنجکاوی و خلاقیت :

آنچه مسلم است، معماری حس کنجکاوی و خلاقیت را برمی­انگیزد.با انتخاب هوشمندانه و استفاده از ابزارهای مشخصی همچون مصالح ، فرم ، بافت می  توان به غنای فضا افزود .

۸-۴رعایت عوامل زیبائی شناسی :

عوامل زیبائی شناسی در آن باید طوری طراحی شوند که کودک را به آموزش ترغیب کند.از این رو باید محیطی شاد و سرشار از انرژی را , با توجه به هر گروه سنی , توسط  رنگها و حجمها پدید آوریم.

 

۹-۴رعایت قیاس و مبلمان :

طراحی فضا ی منطبق با شرایط کودکان به طور قطع بستگی به شناخت کافی از ویژگی های رشد آنان دارد.خصوصیات جسمی و روانی کودکان در مراحل مختلف رشد , اساس برنامه ریزی فضا و طراحی برای آنان است.اندازه میز و صندلی , کمد های اسباب بازی و نیز ارتفاع مناسب دستگیره درها , دستشوئی ها , شیر ها و .. ضروری است.اگر فضا و عناصر آن متناسب با اندازه های کودکان باشد (از جمله : قطعات متنوع مبلمان , نیمکت , میز و صندلی , تابلوها , قفسه ها و غیره), آن ها به سادگی می توانند از فضا ها و وسایل مربوط به خود استفاده کنند.به همین سبب کودکان اثاثیه و مبلمانی هایی را که با مقیاس و در حد و اندازه آنان ساخته می شود و در تقابل و مرتبه چشمانش است را بیشتر دوست میدارند , بطوریکه دیگر مجبور نیستند برای استفاده ازآنها  قد بکشند.

 

۱۰-۴همسازی با اقلیم منطقه :

جهت همسازی با اقلیم منطقه می بایست با مطالعه در عوامل اقلیمی و فرهنگی و اقتصادی آن منطقه , از طریق برداشت جذابیت های طبیعی و الگوهای شهری  همان منطقه ,  خرده فرهنگ های محلی را لحاظ کرد.این امر باعث می شود دانش آموزان از لحاظ فکری , فرهنگی , اقتصادی و سیاسی ارتباط عمیقتری با پیرامون خود و به دنبال آن با محیط آموزشی به دست آورند.

 هنر-معماری-سخن   

پی نوشت :

معماری برای کودکان نوشته والتر کرونر , ترجمه احمد خوشنویس

ضوابط طراحی معماری مهد کودک , مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن

زیبایی هنر از دیدگاه اسلام , نوشته استادمحمد تقی جعفری

 رهنمودهای طراحی , نوشته شعله نوروزی , مجله صفه شماره ۳۹

طراحی اتاق کودک , همین نویسنده , مجله صنعت ساختمان داریس شماره 40

 هنر-معماری-سخن   

فکرشو که میکنم، میبینم ما چقدر زود بدنیا اومدیم! آخر لذتمون این بود که بعد از مدرسه تو ذل آفتاب با یک توپ پلاستیکی (ترجیحا دو لایه!) بپریم تو کوچه و فوتبال بازی کنیم، و سر ساعت ۵ برگردیم بالا تا برنامه کودک یه کارتون زوار در رفته مثل نیک و نیکو و سرندیپیتی و بارباباپا برامون بذاره. بچه های امروز رو دیدید؟! موتور بنزینی و چهار چرخ دارند برا خودشون!

این پست هم درباره طراحی های جدید و جالبه که برای بچه ها در نظر گرفته شده اند. با هم می بینیم.

kids

این از محیط یک مدرسه با طراحی و معماری نوین! محیط طوری طراحی شده که خودش گویایی یک داستان است. عکس های بیشتری داریم.

kids
کتابخونه ها دیگه ترسناک و زشت نیستند. نمونه اش رو ببینید!

kids
kids
مهد کودک ها و محل های نگهداری از کودکان رو ببینید. طراحی به صورت درخت انجام شده و برای زمینش چمن مصنوعی بکار برده شده.

kids
یک مدرسه با طراحی داخلی بینظیر!
kids
این هم یک کتاب فروشی کودکان در پکن که از همین طراحی استفاده کرده.
kids
این هم از یک طرح میز و صندلی در یک رستوران، در یکی از روستا های هلند.
kids
یک مدرسه آشپزی در ژاپن را در عکس بالا می بینید.
kids
دیگه ترس بچه ها از بیمارستان رو نمیشه با یک آبنبات از بین برد. الان سطح توقع ها بالا رفته!
kids