ادامه فصل ششم


پل ها



قدیمی ترین پلی که امروز ایجاد آن را به اوراتورها نسبت می دهند بر روی رود ارس که رود مرزی بین ایران و شوروی سابق است بسته شده است.
در دوران هخامنشی نیزچند پل کشف شده که تعدادی از آنها در محدوده کاخ ها و باغ های پاسارگاد در قرن های چهارم و پنجم قبل از میلاد بنا شده اند.
در دوره ساسانی پل های متعددی در ایران ساخته شد. پل و سد بیستون, بند قیصر ( پل والرین) در شوشتر , پل کشکان بر روی رود کشکان در 52 کیلومتری خرم آباد، پل شکسته خرم اباد یا طاق پیل یا «پل شاپور» در خرم آباد و پلدختر در شمال غربی اندیشمک از پل های عهد ساسانی هستند.






قدیمی ترین پل و سد دوره اسلامی را بند امیر می دانند که 15 کیلومتری جنوب تخت جمشید واقع است و در دوره آل بویه ساخته شده است.


در دوره سلجوقی نیز تعدادی پل ساخته شد. از قدیمی ترین پل های سلجوقی پل شهرستان در اصفهان است که بعضی معتقدند بر روی پایه های یک پل ساسانی بنا شده است. سنگینی این پل را با ایجاد طاق های کوچک در فاصله طاق های بزرگ روی پایه ها تقسیم کرده اند.
در دوره تیموری در منطقه قافلانکوه و بر روی روخانه قزل اوزن در نزدیکی زنجان، پلی از دوران تیموری بسته شده است که پل قافلانکوه نام دارد و مربوط به قرن نهم هجری است.
در دوره صفوی نیز پل هایی ساخته شده که از معروف ترین آنها پل جاجرود بر روی رودخانه جاجرود است. پل الله وردیخان ( سی و سه پل) نیز که به طول 290 متر بر روی روخانه زاینده رود ساخته شد مربوط به دوره صفوی است.
از پل هایی که دوره قاجار ساخته شد می توان به پل بلده بر روی رودخانه نور در شرق بلده اشاره کرد. در زمان رضاخان نیز پل های زیادی احداث شد که مهم ترین آنها پل ورسک در شمال ایران است.






اب انبارها





آب انباراز مخازن آب زیرزمینی است که برای رفع نیاز مردم به آب شرب و برای ذخیره سازی آب در بیشتر مناطق ایران ساخته می شد. آب انبارها از عناصر معماری زیر تشکیل شده اند.
سردر : سردر به حفره یا فضای شیب داری منتهی می شود. معمولاً در سردر نام بانی و سازنده آب انبار ذکر می شود.
پاشیر : محل انتهای شیب آب انبار است که به وسیله پله های متعدد به آن دسترسی می یابند.
مخزن آب انبار:
این بخش معمولاً در زمین سفت تعبیه می شود تا از ریزش دیواره های آب انبار جلوگیری شود. بعضی از آب انبارها دارای بادگیرهایی برای خنک کردن آب بودند.
آب انبارها تزییناتی به جز سر در نداشتند. پله ها از مصالح آجر و بدنه نیز از آجر و طاق آب انبار که سقف های گهواره ای یا کژاوه ای است تماماً از آجر و نحوه اجرای آن ضربی است. از آب انبارها می توان آب انبار سید اسماعیل در تهران، آب انبار معصوم خانی در نایین , آب انبار دو قلوی 5 بادگیر در کیش و آب انبار روستای ابیانه را نام برد.


یخچال




در نقاط گرمسیر و مناطقی که آب و هوای آن در روز و شب کاملاً متغیر است. (مانند سمنان و یزد و کرمان) یخچال هایی ساخته شده است. یخچال ها معمولاً در مسیر آب های روان و نیالوده ساخته می شوند.



معماری یخچال ها


برای ساختن یخچال ابتدایی گودالی به طول 100 و عرض 10 متر که عرض آن در جهت شرق و غرب و طول آن رو به شمال و جنوب، به صورت مربع مستطیل، با عمق 40 تا 80 سانتی متر حفر می کردند.
در قسمت جنوب این گودال , دیواری به ارتفاع 10 تا 12 متر کشیده می شد تا جلوی تابش آفتاب را بگیرد. این دیوار با خاک کوبیده خام ساخته می شد. هنگام تب و نزدیک سحر آب جاری را به داخل گودال هدایت می کردند. به علت سردی هوا، تمام یا قسمتی از آب یخ می بست. شب های بعد هم این عمل را تکرار می کردند. هنگام روز یخ ها را می شکستند در چاله عمیقی که به عنوان انبار یخ و به نام «پاچال» از بلندترین نقطه تا پایین ترین نقطه بود و قطر کوچک تر نیز هم سطح زمین بود. بنابراین اگر گنبد مخروطی یک یخچال را از بیرون مشاهده کنیم به همان اندازه گودال پاچال عمیق است.




کبوترخانه ها یا برج های کبوترخان





این بناها در حاشیه زاینده رود در میان باغ ها و مزارع ساخته می شد. هدف از ایجاد این بناها، جمع آوری فضولات کبوترهای وحشی است. کشاورزان برای رشد و غنی سازی خاک کشاورزی از این فضولات استفاده می کردند. در داخل بنای کبوترخانه شبکه ای آجری و یا خشتی است که به صورت پس و پیش نشسته است و جایگاه مناسبی برای لانه کردن کبوترهای وحشی است. نمای بیرون کبوترخانه ها را با عوامل مختلف تزیینی می آراستند.




سوالات فصل ششم
پاسخ صحیح را از میان گزینه های داده شده انتخاب کنید.
1 – معروف ترین کاروان سرای دوره سلجوقی کدام است؟
1) کاروان سرای اقبال
2) کراوان سرای چاکرو
3) کاروان سرای اشرف
4) کاروان سرای سن سن



2- سقف اتاق های کاروان سرا به چه شکل است؟ کف اتاق ها با چه فرش می شده است؟
1) صاف – قلوه سنگ
2) صاف – سنگ و آجر
3) گنبدی – لاشه سنگ و ساروج
4) گنبدی – آجر




3 – کامل ترین کاروان سراها کدام اند؟
1) کاروان سراهای دو ایوانی
2) کاروان سراهای چهار ایوانی
3) کاروان سراهای 8 ضلعی
4) کاروان سراهای کاملاً پوشیده





4 – کدام فضا به ترتیب برای درآوردن لباس و نشستن و کدام فضا برای شستن و تمیز کردن بدن است؟
1) میان در – سربینه
2) بینه – گرم خانه
3) گرم خانه – بینه
4) میان در - گرم خانه




5 – کدام دو پل زیر مربوط به دوره ساسانی است؟
1) بند قیصر در شوشتر و پل شاپور در خرم آباد
2) بند امیر در نزدیکی تخت جمشید و پل دختر اندیمشک
3) پل شهرستان اصفهان و پل دختر اندیمشک
4) پل قافلانکوه در نزدیکی زنجان و پل کشکان در 52 کیلومتری خرم آباد





6 – قدیمی ترین پل و سد دوره اسلامی کدام است و در چه دوره ای ساخته شده است؟
1) پل و سد بیستون در دوره ساسانی
2) پل شهرستان در دوره سلجوقی
3) بند امیر در دوره آل بویه
4) پل قافلانکوه در دوره تیموری




7 – پل الله وردیخان در کدام دوره ساخته شده است؟
1) دوره صفوی
2) دوره سلجوقی
3) دوره قاجاریه
4) دوره پهلوی





8 – طاق مخزن آب انبارهای قدیمی به چه شکل بود و از چه مصالحی ساخته می شد؟
1) گنبدی – خشت خام
2) گنبدی – سنگ و آجر
3) گهواره ای – خشت خام
4) گهواره ای – آجر




9 – جایگاه ذخیره سازی یخ چه نام دارد؟
1) پاشیر
2) پاچال
3) میان در
4) خزینه




10- ارتباط سربینه با گرم خانه از طریق کدام قسمت صورت می گرفت؟
1) پاچال
2) پاشیر
3) ورودی
4) میان در